26. 4. 1937–26. 4.2019: 82 χρόνια από το έγκλημα της Guernica

Η εκπομπή-αφιέρωμα που επιμελήθηκε και παρουσίασε ο Νίκος Μουρτασάγας στο Κόκκινο Καβάλας, πριν από 2 χρόνια, για την "επέτειο" των 90 χρόνων από την καταστροφή της Γκουέρνικα

Μέρος 1ο

20ος αιώνας- Δεκαετία του ’30.

Το οικονομικό κραχ στην Αμερική έχει επηρεάσει και την Ευρώπη και η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση όξυνε τις αντιθέσεις των λαϊκών στρωμάτων με την άρχουσα τάξη που στην Ισπανία την εκπροσωπούσαν οι αριστοκράτες, οι μεγαλογαιοκτήμονες, ο ανώτατος Παπικός κλήρος, οι στρατιωτικοί και οι πρόσφατα δημιουργημένες φασιστικές ομάδες (η γνωστή φάλαγγα).

Η αστικοδημοκρατική κυβέρνηση μετά τη φυγή του βασιλιά Αλφόνσου δεν κατάφερε να προχωρήσει σε βάθος τις λαϊκές απαιτήσεις και ούτε θέλησε να έρθει σε ρήξη με το φασιστικό-μοναρχικό στρατόπεδο.

Το αγροτικό ζήτημα, το πρόβλημα των εθνοτήτων αλλά και κορυφαία προβλήματα της εργατικής τάξης όπως το θέμα της θεσμοθέτησης του 8ώρου και της κοινωνικής ασφάλισης έμεναν αναπάντητα.

Προς στιγμήν, το 1933, η αντίδραση φάνηκε να κερδίζει όταν η οικονομική ολιγαρχία, οι μεγαλογαιοκτήμονες, ο ανώτερος κλήρος και η στρατιωτική γραφειοκρατία δημιούργησαν μια ενιαία οργάνωση, την CEDA, και κατάφεραν να κερδίσουν τις εκλογές σχηματίζοντας μια φιλοφασιστική κυβέρνηση.

Το αποτέλεσμα ήταν να γιγαντωθεί η κρατική τρομοκρατία με αποτέλεσμα χιλιάδες αγωνιστές να βρεθούν στις φυλακές και δεκάδες στο εκτελεστικό απόσπασμα με αστείες, στημένες κατηγορίες. Επίσης έγινε μεγάλη προσπάθεια να συνθλιβεί και η ταξική πάλη.

Οκτώβρης 1934 :

Ένα από τα επεισόδια αυτής της μαύρης περιόδου είναι να καταπνιγεί στο αίμα η μεγάλη απεργιακή κινητοποίηση στη Μαδρίτη, στη Σεβίλλη, στην Καταλονία (όπου εκεί το αναρχικό κίνημα είχε πολύ μεγάλη δύναμη) καθώς και η πύρρειος νίκη των αντιδραστικών φασιστικών δυνάμεων των στρατηγών Μπος, Οχόα και Φράνκο απέναντι στους επαναστατημένους μεταλλωρύχους της Αστούρια (προσπάθησαν οι εργάτες των ορυχείων να δημιουργήσουν την Κομμούνα της Αστούρια) και λέμε πύρρειος νίκη όχι για τις ανθρώπινες απώλειες των φασιστικών μονάδων, αλλά γιατί οι εργάτες συνειδητοποίησαν ότι είναι δυνατόν το επαναστατικό κίνημα να νικήσει.

Όλες αυτές οι εξελίξεις δυνάμωσαν το λαϊκό κίνημα και τους λαϊκούς αγώνες κι έγινε πλέον προφανής η ανάγκη δημιουργίας ενός Λαϊκού Μετώπου εναντίον του φασισμού και της αντίδρασης.

Το Λαϊκό Μέτωπο απαρτίζονταν από

  1. Το Κομμουνιστικό Κόμμα
  2. Το Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενοποίησης (ΕΚΜΕ).
  3. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα
  4. Τη Δημοκρατική Αριστερά
  5. Τη Δημοκρατική Ένωση

και είχε και την υποστήριξη των αυτονομιστών της Γαλλικείας, της Καταλονίας και σε ένα μεγάλο βαθμό την κριτική στήριξη της αναρχοσυνδικαλιστικής συνομοσπονδίας CNT-FAI (οι αναρχικοί 1.5-2 εκατομμύρια αρνήθηκαν φυσικά να πάρουν μέρος στις εκλογές και στα παζαρέματα , ωστόσο έκαναν την υποχώρηση να μετριάσουν την εκστρατεία υπέρ της αποχής (μας θυμίζει κάτι αυτό ).

Η άλλη πλευρά, συσπειρώνει όλη την αντίδραση, μεγαλογαιοκτήμονες, ολιγάρχες , βιομήχανους, τον Παπικό κλήρο και φυσικά, τους φαλαγγίτες.

Κατά παράδοξο τρόπο οι εκλογές που έγιναν στις 16 Φλεβάρη 1936, πραγματοποιήθηκαν μέσα σε ένα ήρεμο κλίμα (ίσως να οφείλεται και στο ότι ο λαϊκός παράγοντας είχε δείξει τις διαθέσεις του) κι έτσι το Λαϊκό Μέτωπο κερδίζει τις εκλογές, παίρνοντας 268 έδρες έναντι 205 των φασιστών και σχηματίζει κυβέρνηση με πρωθυπουργό αρχικά τον Αθάνια και στη συνέχεια τον Κασάρες Κιρόγκα.

Μια κυβέρνηση που αμέσως αφήνει ελεύθερους όλους τους αγωνιστές πολιτικούς κρατούμενους, ξεκινάει τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις που στρέφονται κατά των αριστοκρατών μεγαλοτσιφλικάδων, στηρίζοντας τους ακτήμονες και μικροκαλλιεργητές, παίρνει μέτρα για να ανακουφίσει τα λαϊκά στρώματα από τη φτώχεια, αναγνωρίζει την αυτονομία των Καταλανών, θέτει εκτός νόμου τη φασιστική φάλαγγα και στέλνει τον Φράνκο ως στρατιωτικό διοικητή εκτός Ισπανίας.

Πως αντέδρασε η ολιγαρχία της Ισπανίας σε όλα αυτά; Στέλνοντας στο εξωτερικό ένα τεράστιο κομμάτι του κλεμμένου πλούτου που είχε συσσωρεύσει όλα αυτά τα χρόνια (θυμίζει κάτι αυτό;).

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη της κυβέρνησης ήταν ότι δεν επιχείρησε να ξεριζώσει τον φασισμό από τον κρατικό μηχανισμό και από τον στρατό και ότι δεν είχε τη διορατικότητα (ή και την πολιτική βούληση) να δημιουργήσει και να εξοπλίσει λαϊκές πολιτοφυλακές.

Έτσι, ολόκληρη η Ισπανική και η παγκόσμια αντίδραση δεν άργησαν με ηγέτες την ‘’καμαρίλα’’ των Αφρικανών στρατηγών, όπως σημειώνει η πασιονάρια, να αντιδράσουν με το μοναδικό τρόπο που ήξεραν , κάνοντας στρατιωτικό πραξικόπημα τον Ιούλιο του 1936 σε λιγότερο από 6 μήνες αφότου έχασαν στις εκλογές.

Μέρος 2ο :

Εμφύλιος.

Αν υπάρχει στην Ισπανία ένα δέντρο βαμμένο με αίμα

Αυτό είναι το δέντρο της λευτεριάς

Αν υπάρχει στην Ισπανία ένα στόμα που μιλάει

Αυτό μιλάει για τη λευτεριά. (Πωλ Ελυάρ)

18 Ιουλίου 1936 και η Ισπανία ξυπνάει έχοντας να αντιμετωπίσει τις φασιστικές δυνάμεις που στο Μαρόκο ξεσηκώθηκαν ενάντια στη Δημοκρατία.

‘’Δεκάδες χιλιάδες πολίτες κατεβαίνουν στους δρόμους των χωριών και των πόλεων έτοιμοι να υποστηρίξουν την κυβέρνηση και να υπερασπιστούν τη Δημοκρατία’’, γράφει στα απομνημονεύματά της η Ντολόρες Ιμπαρούρι, κορυφαία Ισπανίδα κομμουνίστρια, η θρυλική Πασιονάρια.

Το σύνθημα είναι ένα : ‘’No Pasaran’’.

Οι φασιστικές δυνάμεις του Φράνκο ξεκίνησαν μεν το πραξικόπημα από τις Ισπανικές αποικίες αλλά είχαν απλώσει τα πλοκάμια τους και σε πολλές στρατιωτικές μονάδες και μέσα στην Ισπανία, οι οποίες βρίσκονταν κοντά ή και μέσα στις μεγάλες πόλεις (μας θυμίζει κάτι αυτό; , τα στρατόπεδα στην Ελλάδα μετά τον Εμφύλιο φτιάχτηκαν μέσα στις πόλεις για να εκφοβίζουν και να τρομοκρατούν τους δημοκρατικούς πολίτες).

Η λαϊκή στήριξη της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης της Ισπανίας, ήταν αυτή που δεν επέτρεψε την άμεση επικράτηση του πραξικοπήματος των φασιστών του Φράνκο. Ένα πραξικόπημα που είχε την αμέριστη υποστήριξη από τους φασίστες του Μουσολίνι, τους ναζί του Χίτλερ και από τον Πορτογάλο δικτάτορα Σαλαζάρ. Οικονομικά, οι φασίστες στηρίχθηκαν και από τους κεφαλαιοκράτες Ισπανούς που είχαν τα χρήματά τους σε τράπεζες του Λονδίνου και μέσω της Πορτογαλίας πήγαιναν στον Φράνκο.

Επίσης, στρατιωτικά, ο Φράνκο στηρίχθηκε στους Μουσολίνι και Χίτλερ που τον προμήθευσαν :

1650 αεροπλάνα

1150 τανκς – τεθωρακισμένα οχήματα

2630 κανόνια

8800 βαριά κι ελαφριά πολυβόλα

1430 όλμους

500.000 τουφέκια

150.000 Ιταλούς & 50.000 Γερμανούς αξιωματικούς – τεχνικούς συμβούλους και στρατιώτες.

Το δε ναυτικό τους, περιπολούσε στις ακτές της Ισπανίας ώστε να μην μπορεί να έρθει βοήθεια στη νόμιμη δημοκρατική κυβέρνηση.

Μια άλλη πτυχή, αρνητική για τη δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας, είναι η ουδετερότητα των Άγγλων, των Γάλλων και των Αμερικανών που όμως οι καπιταλιστές ολιγάρχες των χωρών αυτών εφοδίαζαν με καύσιμα τον Φράνκο, χαρακτηρίζοντάς τα σαν μη πολεμικό υλικό.

Η Αγγλία μάλιστα, στην ΚτΕ, αντιστάθηκε στο να αναγνωριστεί ότι ένα κράτος μέλος, η Ισπανία, είχε δεχθεί επίθεση από ξένα στρατεύματα και αρνήθηκε να εξεταστούν τα στοιχεία των συλληφθέντων Ιταλών στρατιωτικών που προσκόμισε  η νόμιμα εκλεγμένη Ισπανική κυβέρνηση.

Η τακτική αυτή των Άγγλων, των  Γάλλων, των Αμερικανών θεωρείται σήμερα υπεύθυνη όχι μόνο για την κατάληξη του Ισπανικού εμφυλίου αλλά  ουσιαστικά και για την έναρξη του Β’ΠΠ.

Απέναντι σε όλα αυτά, οι μόνες χώρες που στήριξαν την Ισπανική Δημοκρατία ήταν το Μεξικό και η Σοβιετική Ένωση που εκτός από όπλα, φάρμακα, τρόφιμα και ιματισμό που παρείχαν στη δημοκρατική κυβέρνηση, ήταν και οι εμπνευστές όλης της διεθνιστικής βοήθειας που έφτασε στον Ισπανικό λαό από κάθε γωνιά της γης και τη δημιουργία ενός τεράστιου ρεύματος αλληλεγγύης.

Η δημιουργία των Διεθνών Ταξιαρχιών από 35.000 έως 50.000 εθελοντές δημοκράτες  αποφασισμένους  να δώσουν και τη ζωή τους, όπως και έγινε, για την υπεράσπιση των κατακτήσεων του Ισπανικού λαού (ανάμεσά τους ο εκπρόσωπος της Κομμουνιστικής Διεθνούς Παλμίρο Τολιάτι, ο Τζορτζ Όργουελ, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ και περίπου 500 κομμουνιστές, Τροτσκιστές και αναρχικοί από την Ελλάδα και την Κύπρο. Εζεκιίας Παπαϊωάννου μετέπειτα γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ. Κώστας Βιδάλης, δημοσιογράφος του Ριζοσπάστη. Δημήτρης Σακαρέλος, Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ. Νίκος Βαβούδης, κ.α.).

Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε, ότι ο λαϊκός παράγοντας ήταν στο πλευρό της νόμιμα δημοκρατικά εκλεγμένης Ισπανικής κυβέρνησης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τους αναρχικούς εργάτες της CNT, στην Καταλονία και αλλού.

Στον αντίποδα, οι εθνικιστές φασίστες δεν αρκέστηκαν στην υποστήριξη των ναζιστών και φασιστών αλλά έφτασαν στο σημείο να εκμισθώνουν τις υπηρεσίες ανθρώπων του υποκόσμου και να επιδίδονται σε εκκαθαρίσεις και αγριότητες με πιο γνωστή ίσως αυτή της δολοφονίας του θεατρικού συγγραφέα και ποιητή, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα.

Μέρος 3ο :

Βομβαρδισμός της Guernica.

Την άνοιξη του 1937, οι φαλαγγίτες του Φράνκο έχοντας υπό τον έλεγχό τους μεγάλο μέρος της Ισπανίας και θέλοντας να διασφαλίσουν την κυριαρχία τους και στον Βορρά, αποφάσισαν να καταλάβουν το Μπιλμπάο, τη μεγαλύτερη πόλη των ανυπότακτων Βάσκων που συνεργάζονταν με τη δημοκρατική κυβέρνηση.

Στην περιοχή των Βάσκων είχαν καταφύγει πάρα πολλοί υπερασπιστές της δημοκρατίας που έφευγαν από τις περιοχές που έπεφταν στα χέρια των φασιστών για να γλιτώσουν από την τρομοκρατία.

Στο δρόμο προς το Μπιλμπάο υπήρχε και υπάρχει η κωμόπολη της Guernica που πριν τον Ισπανικό εμφύλιο αριθμούσε περίπου 7.000 κατοίκους.

Η Guernica είναι μια πόλη σύμβολο για τους Βάσκους διότι εκεί υπήρχε και εξακολουθεί να υπάρχει το Guernikako Ardola (το δέντρο της Guernica), η ιερή βελανιδιά των Βάσκων όπου κάτω από αυτό το δέντρο ορκίζονταν ο πρόεδρος της Βασκικής βουλής καθώς και οι Ισπανοί βασιλείς ότι θα σεβαστούν τις ελευθερίες και τα δικαιώματα των Βάσκων.

Η Guernica εκτός από μια πόλη σύμβολο για τους Βάσκους ήταν επίσης και ανοχύρωτη.

Οι φασίστες του Φράνκο αποφάσισαν να τη βομβαρδίσουν.

Η εντολή δόθηκε στους Γερμανούς ναζί της λεγεώνας Κόνδωρ και τους Ιταλούς φασίστες της Aviazione Legionaria με 20 γερμανικά και 3 ιταλικά βομβαρδιστικά.

80 χρόνια πριν. 26/4/1937 σαν σήμερα συντελέστηκε ένα ακόμη έγκλημα κατά της ανθρωπότητας που έμεινε ατιμώρητο όπως και τόσα άλλα.

Οι πιλότοι των βομβαρδιστικών ως κοινοί εγκληματίες ξεκίνησαν να βομβαρδίζουν την ανοχύρωτη Guernica στις 4 το απόγευμα χρησιμοποιώντας και εμπρηστικές βόμβες.

Ο βομβαρδισμός κράτησε σχεδόν 3 ώρες και γινόταν κατά κύματα.

Η επιχείρηση ‘’επίπληξη’’ (έτσι ονόμασαν οι φασίστες την όλη επιχείρηση) τελείωσε στις 7 το βράδυ.

Η πόλη ισοπεδώθηκε. Με τους πλέον μετριοπαθείς υπολογισμούς υπήρξαν πάνω από 400 νεκροί άμαχοι και σχεδόν 1000 τραυματίες.

Το έγκλημα είχε συντελεστεί. Οι φασίστες φοβούμενοι την παγκόσμια κατακραυγή, όταν θα γινόταν γνωστό το έγκλημά τους, ισχυρίστηκαν ότι τη Guernica την κατέστρεψαν οι δημοκρατικοί ενώ αποχωρούσαν από την πόλη εφαρμόζοντας δήθεν την τακτική της καμένης γης.

Οι νεκροί όμως, οι τραυματίες…;

Η καταστροφή της Guernica ήταν ένα κλασικό έγκλημα πολέμου, ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, ένα τυφλό χτύπημα και μια πράξη τρομοκρατίας, αφού έγινε εναντίον μιας ανοχύρωτης πόλης, μιας πόλης που δεν ήταν στρατιωτικός στόχος.

Ένα χτύπημα που σαν μοναδικό του στόχο είχε να κάμψει το ηθικό του λαού που υπερασπίζονταν τη δημοκρατία κάτι που μάλλον δεν το κατάφεραν οι φασίστες, διότι ο εμφύλιος κράτησε άλλα 2 χρόνια. Έως τον Απρίλιο του 1939.

Ο επικεφαλής της λεγεώνας Κόνδωρ των ναζί, ήταν ο αντισμήναρχος Βόλφραμ Φράιχερ Φον Ριχτχόφεν.

Όπως παραδέχτηκε αργότερα ο αρχιναζιστής Χέρμαν Γκέρινγκ στη δίκη της Νυρεμβέργης, οι πιλότοι είχαν σταλεί με διαταγή του Χίτλερ για να εμποδίσουν την εξάπλωση του κομμουνισμού αλλά και για να δοκιμαστούν σε συνθήκες μάχης.

Όπως αναφέραμε πριν, ο βομβαρδισμός της ανοχύρωτης Guernica ονομάστηκε επιχείρηση ‘’επίπληξη’’, με τα αποτελέσματα που αναφέραμε. Δηλαδή αν οι φασίστες ήθελαν να τιμωρήσουν και όχι να επιπλήξουν τι παραπάνω θα έκαναν;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό, δόθηκε μερικά χρόνια αργότερα.

Μέρος 4ο

Την εποχή εκείνη, ο Ισπανός ζωγράφος Pablo Picasso, ετοίμαζε έναν πίνακα μετά από παράκληση της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας για το ισπανικό περίπτερο στη διεθνή έκθεση του Παρισιού με σκοπό τη στήριξη του αγώνα εναντίον του φασισμού.

Ο Πικάσο μαθαίνοντας τα γεγονότα της σφαγής της Guernica, καταπιάστηκε να κάνει τον πίνακα με αυτό το θέμα.

Πριν καταλήξει στην τελική του μορφή, έκανε περίπου 40-45 προσχέδια. Στην τελική του μορφή, ο πίνακας, κυριαρχείται από τις μορφές ενός ταύρου κι ενός αλόγου με διαμελισμένα κορμιά και από 4 γυναίκες που ουρλιάζουν κρατώντας νεκρά μωρά.

Ο Πικάσο κατέληξε στο άσπρο μαύρο και στις αποχρώσεις του γκρι, δίνοντας έτσι μεγαλύτερη έμφαση στο έγκλημα που συντελέστηκε.

Ο πίνακας με διαστάσεις 3,5 x 7,8 μέτρα (περίπου 27 τ.μ. ), τελείωσε σε περίπου 35 ημέρες, στις 3 Ιουνίου 1937 και εκτέθηκε στο Παρίσι για να καταδείξει τη σφαγή που προκάλεσαν οι φασίστες.

Ο πίνακας εκτέθηκε σε διάφορα μέρη για την ενίσχυση του αγώνα των Δημοκρατικών και όταν ο Φράνκο κατέλαβε την εξουσία και με το ξέσπασμα του ΒΠΠ φυγαδεύτηκε στη Νέα Υόρκη για να αποφευχθεί η καταστροφή του.

Λέγεται πως όταν οι ναζί μπήκαν στο Παρίσι, το 1940, στην προσπάθειά τους να βρουν καλλιτεχνικούς θησαυρούς για να τους κατάσχουν (άλλους να τους κλέψουν, οι αλητήριοι και άλλους να τους καταστρέψουν), ένας Γερμανός αξιωματικός έδειξε μια φωτογραφία του πίνακα στον Πικάσο και τον ρώτησε :

‘’Αυτόν τον πίνακα εσείς τον κάνατε;’’

και ο Πικάσο του απάντησε :

‘’Όχι, εσείς το κάνατε!’’.

Ο Πικάσο δε δέχτηκε να επιστρέψει ο πίνακας στην Ισπανία όσο την κυβερνούσε ο φασίστας Φράνκο, αν και του ζητήθηκε πολλές φορές.

Ο πίνακας επέστρεψε στην Ισπανία το 1981 και εκτέθηκε στο μουσείο Πράδο και από το 1992 είναι στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Μαδρίτης. Οι Βάσκοι βέβαια προσπαθούν να φέρουν τον πίνακα στο μουσείο Γκουγκενχάιμ του Μπιλμπάο.

Με αφορμή τη συμπλήρωση 80 χρόνων από τη σφαγή στη Guernica, πολλά θα μπορούσαμε να πούμε.

Πρώτα από όλα, ότι το έγκλημα αυτό ήταν μια πρόβα generale για αυτό που θα ακολουθούσε κατά τη διάρκεια του ΒΠΠ όπου αντίστοιχα εγκλήματα των ναζί είχαμε σε πάρα πολλές πόλεις και χωριά και στη χώρα μας. Καλάβρυτα, Δίστομο, Δοξάτο, Χωρτιάτης, Λιγγιάδες Ιωαννίνων, Μουσιατίτσα, Καμμένο Άρτας, Παραμυθιά, σε πολλές περιοχές της Κρήτης, η δολοφονία των 200 κομμουνιστών πατριωτών την Πρωτομαγιά του ’44, το μπλόκο της Κοκκινιάς τον Αύγουστο του ’44 και σε άλλες χώρες όπως Σερβία, Σοβιετική Ένωση (Στάλινγκραντ, Λένινγκραντ), Βαρσοβία (στο γκέτο των Εβραίων), τα στρατόπεδα εξόντωσης των Εβραίων, κομμουνιστών, Ρομά, ομοφυλόφιλων, ΑΜΕΑ.

Να θυμίσουμε, ότι κατά τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τη σφαγή στη Guernica, το 1997, ο πρόεδρος της Γερμανίας, Ρόμαν Χέρτζοχ , ζήτησε επίσημα συγγνώμη για τα εγκλήματα που διέπραξαν οι Γερμανοί πιλότοι και επίσης το γερμανικό κράτος με απόφαση της βουλής, αφαίρεσε όλα τα ονόματα των μελών της λεγεώνας Κόνδωρ που είχαν δοθεί σε γερμανικά στρατόπεδα.

Σήμερα, οι πολιτικοί (ή και φυσικοί) απόγονοι των μελανοχιτόνων , των ναζί, των γερμανοτσολιάδων , των δοσίλογων, των εγκληματιών πολέμου προσπαθούν να ξανασηκώσουν κεφάλι και στη χώρα μας, οι θρασύδειλοι εγκληματίες της χρυσής αυγής, αλλά και στην Ευρώπη, ντυμένοι με το μανδύα του αντισυστημικού, κάνουν ξανά την εμφάνισή τους.

Μια τελευταία αναφορά , που έχει άμεση σχέση και με τη χώρα μας. Λόγω των οικονομικών δυσκολιών που αντιμετώπιζε εκείνη την εποχή η φασιστική κυβέρνηση του Μεταξά , αποφασίστηκε να πουλήσουν πυρομαχικά στην Δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας με ενδιάμεσο τον Μποδοσάκη. Αυτοί λοιπόν οι «καλοί» άνθρωποι ενημέρωναν τους φασίστες του Φράνκο πότε θα έφτανε το καράβι με τα πυρομαχικά και τους επέτρεπαν να κάνουν ρεσάλτο και να τα παίρνουν , φυσικά με το αζημίωτο. Η αλήθεια αυτών φαίνεται και από το ειρωνικό και πικρό σχόλιο του Frank Gervasi : “ σε κάποιες μάχες Ισπανοί Δημοκρατικοί αγωνιστές θα πρέπει να σκοτώθηκαν από σφαίρες που οι ίδιοι είχαν προπληρώσει”.

Ούτε στην Ευρώπη

Ούτε πουθενά

Τσακίστε τους φασίστες

Σε κάθε γειτονιά.

‘’Νο Pasaran’’